Górnicze dzieje Warszawy

Warszawa wydaje się być położona w mało ciekawym obszarze pod względem surowcowym, mimo to od dawna pozyskiwano na jej terenie surowce. Dziś o tej działalności zapomniano, przypominają o niej stawy, doły, czy ślady kolejek wąskotorowych, które transportowały urobek. Podążając tymi tropami można opisać „górnicze dzieje Warszawy”.

 

Na terenie Warszawy występują liczne ślady po dawnej działalności eksploatacyjnej. Jednym z najpowszechniej pozyskiwanych surowców była glina i piasek na potrzeby budownictwa. Ślady po eksploatacji w postaci glinianek są także najbardziej widoczne we współczesnym krajobrazie stolicy.

Mowa była o gliniankach. Cóż to takiego? Otóż, glinianki są to opuszczone wyrobiska po od­krywkowej eksploatacji złoża gliny lub iłu, najczęściej wypełnione wodą (W. Glapa, J.I. Korzeniowski, 2005). Wiedząc już czym są wspomniane glinianki, można rozpoczynać poszukiwania.

 

Śladami glinianek

 

Jedne z  najbardziej widocznych przykładów to Park Moczydło na Woli, w którym połączono obiegiem wodnym trzy glinianki (podobno glinianka była kiedyś także na terenie Parku Sowińskiego oraz na ul. Miłej i Niskiej), staw Morskie Oko na Mokotowie, także pozostałość po gliniankach, które były źródłem surowca dla pobliskiej cegielni z roku 1854 oraz Park na Szczęśliwcach zwany Glinianki Szczęśliwickie.

 

W okolicach ulicy Merliniego (Mokotów) prowadzono niegdyś eksploatację iłów.

 

W rejonach Starego Miasta, na skarpie warszawskiej, w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się punkt widokowy, znajdowało się miejskie wysypisko śmieci. Odpadki (śmieci z gospodarstw domowych, popioły z palenisk, nieczystości, także odpadki rzemieślnicze i cegielniane) osiągnęły miąższość 23 m i uformowały Górę Gnojną. Podejrzewa się, że zanim zaległy w tym miejscu śmieci, była tu glinianka, do której mieszkańcy zaczęli wrzucać odpady.

 

Doły po wydobytej glinie, oprócz wspomnianych wyżej miejsc, znajdują się również na Marysinie Wawerskim. Wydobywana glina była surowcem do produkcji cegieł w pobliskiej cegielni, z której Marysin słynął w XIX w. Cegielnia była własnością majątku Zastów, który w latach 1727-1944 był częścią dóbr wilanowskich. Niegdyś tereny te, wzdłuż dzisiejszej ul. Kościuszkowców, zwane były Glinkami. Innym określeniem funkcjonującym dawniej na Marysinie była Czaplowizna (wzdłuż ul. Korkowej). Nazwa ta wzięła się od nazwiska dzierżawcy gruntów - Józefa Czaplickiego. W latach 20. XX wieku zaczęto wprowadzać określenie Marysin, co wiązało się osobą Marysieńki Sobieskiej (w związku z przynależnością do dóbr wilanowskich).

 

Na obszarze warszawskich Włoch powstało kilka glinianek, m. in. Stawy Cietrzewia. Wydobywana z nich glina także przeznaczona była na potrzeby miejscowych cegielni.

 

Pierwsza cegielnia we Włochach powstała w roku 1842. Gdy zakończono wydobycie, z glinianek stworzono lodownie, czyli miejsca w których przechowywano latem lód. W późniejszym czasie zostały zalane wodą i zachowały swój wygląd do dnia dzisiejszego. Dzisiaj z wielu poeksploatacyjnych wyrobisk stworzono stawy. Zlokalizowane są w okolicach ulic: Cietrzewia, Zbocze, Pana Tadeusza, Dukatowej i Konewki. Mieszkańcy nadali stawom lokalne nazwy: „Ocean” dla największego, „Szkolny” oraz „Karpiówka” dla najmniejszego. Nazwy funkcjonujące na mapach to Glinianka Cietrzewia oraz Glinianka Krańcowa. W rejonie ulic Koziorożca, Globusowej, Obrońców Pokoju oraz Zdobniczej, położona jest glinianka zwana Staw Koziorożca. Kolejną gliniankę można spotkać przy ulicy Cegielnianej (Glinianka Podwójna). Glinianka znajduje się także przy ulicy Fajansowej (Glinianka Fajansowa) oraz Emaliowej (Glinianki Załuskie).

 

Gliniani przemysłowcy

 

Glinianka Schneidera

Rys. 1 Glinianki Schneidera dawniej…  Źródło:„Zakłady cegielniane i fabryka dachówek ‘Bracia Schneider’”, http://madein.waw.pl

Glinanka Schneidera

Rys.2 …i dziś. Źródło:http://sirencityboy.wordpress.com

Przenieśmy się na warszawskie Bemowo. Można tu napotkać gliniankę znaną z filmu Stanisława Barei „Miś”. To tutaj, w finałowej scenie, miś zostaje zatopiony, w Gliniance Schneidera (Rys. 1 i 2). Po drugiej stronie ulicy Połczyńskiej znajdują się kolejne glinianki - Glinianki Jelonek. Wyrobiska powstały w wyniku założenia Zakładów Cegielnianych i Fabryki Dachówek p.f. „Bracia Schneider” w Jelonkach (po wojnie nazwę skrócono do Cegielnia Braci Schneider „Jelonki”). Data założenia fabryki nie jest dokładnie znana, według dwóch różnych źródeł, działalność rozpoczęto w roku 1864 r. lub 1903 r. Wydobycie i produkcja trwały do II wojny światowej. Powstawały tu wyroby wysokiej jakości, o czym świadczą liczne dyplomy i medale. Przed produkcją glina była poddawana procesowi szlamowania, tzn. oczyszczana ze składników szkodliwych. Po I wojnie światowej produkcję i zatrudnienie w zakładach zredukowano, ze względu na wyczerpywanie się złóż gliny. W latach 30-tych właściciele zaczęli odsprzedawać swoje grunty, na których m. in. powstało Miasto Ogród Jelonek.

Od 1863 roku, na terenie, na którym obecnie znajduje się Elektrociepłownia Kawęczyn, Kazimierz Granzow założył Zakłady Cegielniane „Kazimierz Grazow SA". Wykupił on w podwarszawskim wówczas Kawęczynie, od rodziny Olędzkich 63 ha terenu obfitego w glinę. Zmechanizowane zakłady szybko osiągnęły tytuł największych a wyroby najlepszych w Królestwie Polskim. Do dzisiaj zachowały się budynki wzniesione za pomocą „grancówki” (grancówką potocznie nazywa się cegłę klinkierową). Są to m. in.: kamienice przy Al. Ujazdowskich 22 i ul. Marszałkowskiej 72, największy czworak wybudowanego osiedla przy dawnej cegielni Granzowa oraz zrujnowana już dzisiaj, ale o oryginalnym wzorze, rezydencja Granzowa przy ul. Chełmżyńskiej. Kawęczyńskie Zakłady Cegielniane Kazimierza Granzowa przetrwały okupację a dzierżawcą było Towarzystwo Eksploatacji Cegielni i Zakładów Ceramicznych Sp. z o.o.

Trochę inna jest geneza powstania stawu Kozia Górka w północnej części Pragi Południe. Nie jest to wyrobisko po wydobyciu gliny, ale również posiada ciekawą historię. Otóż jest to płytka „glinianka” kopana w czasie II wojny światowej przez radzieckich jeńców w związku z budowanymi przez Niemców umocnieniami. Ich pozostałości można jeszcze spotkać gdzieniegdzie w okolicy.

 

Wokół stolicy

 

Opuszczając Warszawę kierujemy się na południe. W okolicach Otwocka w 1894 r. Adolph Goldman założył Cegielnię Teklinek. Materiał do produkcji cegły (ręcznej i mechanicznej) czerpany był z pobliskich złóż gliny w okolicy Wólki Mlądzkiej (w Rudce nad Świdrem). Dzisiaj pozostałością po wyrobiskach są dwie glinianki - Doły Goldmana. Cegielnia funkcjonowała 30 lat, do wojny a wokół niej powstała osada Teklin. Wiele domów i willi było budowanych z miejscowej cegły, m. in. willa „Moje Złotko” stojąca do dziś.

Dawnymi czasy, funkcjonowała cegielnia we wsi Pogorzel oraz w miejscowości Bocian. Jeszcze w 2001 r. dowożona była do niej glina kolejką wąskotorową z pobliskich złóż. W okolicy znajdują się stawy - glinianki po wydobytym surowcu.

Cegielnie powstawały także w podwarszawskich Markach w drugiej połowie XVIII w. Spokojnie można nazwać wschodnie okolice Warszawy „zagłębiem cegielnianym”. Samych udokumentowanych, niegdyś i dziś złóż z tego rejonu jest 33. Kto wie, czy nie było ich więcej!

W Pustelniku I działała cegielnia Maksymiliana Małachowskiego (Glinianka Meksyk w okolicy ul. Grunwaldzkiej), innymi właścicielami cegielni byli Haipern i Menzel oraz spółka Folwark z Cegielnią wójtostwa Marki. Stare cegielnie znajdują się przy ulicy Warmińskiej, Fabrycznej, Wesołej (pozostały po nich piec Hoffmana i komin cegielni). Liczne glinianki można spotkać w kompleksie leśnym na wschód od Marek.

Innymi cegielniami, które niegdyś funkcjonowały w okolicach Warszawy, o których można znaleźć, mniejsze bądź większe wzmianki, są m. in.:

  • Cegielnia „Halberówka" — Marki p/Warszawą  
  • Cegielnia „Okuniew" — Miłosna p/Warszawą   
  • Cegielnia „Osinki" — Marki p/Warszawą
  • Cegielnia „Józef” – Marki p/Warszawą
  • Cegielnia „Stypińskiego” – Marki p/Warszawą
  • Cegielnia „Mańka” – Marki p/Warzawą
  • Cegielnia „Rościszewo" — Pustelnik
  • Cegielnia „Henryków" — Jabłonna
  • Cegielnia „Ząbki” Platera
  • Cegielnia „Szczęśliwice” Oppenheima
  • Cegielnia „Szczęśliwice” – Pawłowski i S-ka
  • Cegielnia „Rogatki Belwederskie” Witkowskiego
  • Zakład Ceramiki Budowlanej Langera – Stara Miłosna
  • Cegielnia "Dyonizy" – Griffenberg (Kobyłka)

W poszukiwaniach górniczej przeszłości Warszawy można napotkać wiele interesujących, nieraz zaskakujących ciekawostek. Wydobycie gliny jest zaledwie skromnym wycinkiem górniczej historii, lecz świetnie ilustruje jak bliskie codziennemu życiu jest górnictwo oraz jak ważną rolę pełniło dla rozwoju miasta.

 

Justyna Kowieska

 

 

 

[1] T. W. Świątek, „Zakłady Cegielniane "Kazimierz Granzow" SA w Kawęczynie pod Warszawą.”

[2] J. Kałuszko, „Niezwykły Bocian”, linia.com.pl

[3] M. Świerczyński, „Pozostały tylko Doły Goldmana”, linia.com.pl

[4] A. Kamiński, „W cieniu teklińskiej cegielni, linia.com.pl

[5] „Bocian z knajpą i hotelem?”, linia.com.pl

[6] „Zakłady cegielniane i fabryka dachówek ‘Bracia Schneider’”, madein.waw.pl

[7] „Kawęczyńskie zakłady cegielniane ‘K. Granzow’ SA”, madein.waw.pl

[8] T. Urzykowski, „Marysin Wawerski”, warszawa.gazeta.pl

[9] R. Sawicki, „Rzecz o mareckich cegielniach”, marki.net.pl

[10] W. Glapa, J. I. Korzeniowski, „Mały leksykon górnictwa odkrywkowego”, Wydawnictwa i Szkolenia Górnicze Burnat & Korzeniowski, Wrocław 2005

[11] „Historia przemysłu Mokotowskiego cz. I”, warszawawobiektywie.waw.pl

[12] „Imperium Granzowa”, sirencityboy.wordpress.com

[13] „Historia Marek”, marki.pl

[14] Kompendium wiedzy um.warszawa.pl/

[15] Forum Stowarzyszenia Obrony Pozostałości Warszawy, kolejkamarecka.pun.pl

[16] Kolejka marecka, bocznice i odgałęzienia, marki.net.pl/kolejka/index.html

[17] naszrembertow.waw.pl

[18] pl.wikipedia.org

[19] warszawa.wikia.com

[20] marki.wikia.com

[21] opencaching.pl

[22] warszawazacisze.blox.pl/html/1310721,262146,21.html?364644

Poleć znajomemu

Ogłoszenia promowane

Sprzedam ziemie ogrodową, torf TORFY TO ŻYCIE DLA TWOJEGO DOMU I OGRODU Oferowane przez nas torfy ze względu na zasobność w substancje mineralne...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium Monarda, Pysznogłówka (Bergamotka) Zastosowanie: - ma działanie łagodzące, ściągające, poprawiające działanie układu pokarmowego oraz wspomagające przy...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium- Arcydzięgiel Litwor Zastosowanie: To roślina, której właściwości lecznicze doceniono już w średniowieczu. Ówcześni zakonnicy nazywali...
Złoże piaskowca sprzedam Złoże Jankowice 6 położone jest w województwie mazowieckim, w odległości około 3,3 km od Szydłowca i około 3 km od...
najzdrowsze.pl zapraszają na VI MIĘDZYNARODOWE TARGI ŻYWNOŚCI I NAPOJÓW EXPO XXI w Warszawie Serdecznie zapraszamy na tegoroczne Międzynarodowe Targi World Food w Warsawie w dniach 7-9 marca 2019r. "Szlachetne...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium skład: Arcydzięgiel, PaczuLek, Pysznogłówka KACURA Naturalna Herbata ziołowa Premium - Kacura Zastosowanie: - na problemy dnia drugiego, - koi nerwy i stany lękowe -...
Naturlna Herbata Ziołowa Premium Żywokost lekarski- mazurski CHUĆKOGÓJ Zastosowanie: wyłącznie do użytku zewnętrznego- jako wywar, okład, maść. Ułatwia gojenie ran, blizn, na bóle kości i...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium Skład: Arcydzięgiel, Paczulek, Lubczyk - POBUDZICHA Zastosowanie: bezsenność, uspokojenie - działa wyciszająco i relaksacyjnie, - na dolegliwości układu pokarmowego i...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium Arcydzięgiel, Paczulek, Pysznogłówka, Kozłek lekarski ŚPIOCH Zastosowanie: bezsenność, uspokojenie - działa wyciszająco i relaksacyjnie, - na dolegliwości układu pokarmowego i...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium skład: Arcydzięgiel, Paczulek MACANKA Zastosowanie: na upojny dotyk, wykazuje działanie afrodyzyjne Herbatka relaksuje i odpręża, pomaga przy niestrawności,...
Naturalna Herbata Ziołowa Premium PACZULEK, Brodziec Paczulka Zastosowanie: - relaksujące i poprawiające nastrój, - przeciw bólom głowy, brzucha, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne,...
Sprzedam kamień polny i głazy narzutowe różnej wielkości m. Gryźliny woj. warmińsko-mazurskie W naszej ofercie posiadamy kamienie polne różnej wielkości oraz duże głazy. Oferujemy zarówno materiał, który może...
Sprzedam Kruszywo o uziarnieniu 0/4 ze ściany z Zakładu Górniczego w m. Gryźliny woj. warmińsko-mazurskie Zakład zajmuje się wydobyciem, mieszaniem oraz sprzedażą kruszyw naturalnych głównie piasków nasypowych oraz mieszanek...
Sprzedam kruszywo Gryźliny, Olsztynek Szanowni Państwo informujemy o otwartym Zakładzie Górniczym w miejscowości Gryźliny, gm. Stawiguda na terenie woj....
OBSŁUGA KOPALŃ SUROWCÓW Nasze usługi obejmują: Pozyskiwanie nieruchomości na cele wydobywcze Gospodarka złożami surowców naturalnych...
Kupię kopalnię pospółki Poszukuję złoża pospółki pod Warszawą. Preferowany punkt piaskowy 80%. Nadkład do 3 m. Preferowan dobra lokalizacja w...
Systemy oczyszczania wody Mamy przyjemność zaprezentować Państwu technologię i możliwości firmy CONSPAN®, która posiada opatentowaną najnowszą...
Regulacje stanów prawnych i administracyjnych nieruchomości Kompletowanie dokumentacji geodezyjnej i prawnej Opracowywanie i ustalanie założeń inwestycyjnych Opracowywanie...
teren pod inwestycje po rekultywacji przy drodze S7 Teren „Nowa Wieś” położony jest na północnym skraju Pojezierza Iławskiego, około 4 km od Pasłęka (woj. warmińsko-...
Dozór Górniczy Oferujemy usługi kompleksowego prowadzenia eksploatacji kopalni odkrywkowych kopalin pospolitych na ternie Polski...
ZŁOŻE PIASKU KUPIĘ Poszukuję złoża grubszego piasku o minimalnej powierzchni 10 ha zlokalizowane na obszarze województwa Mazowieckiego,...
Rekultywacje wyrobisk pogórniczych Kompletowanie dokumentacji geologicznej, geodezyjnej i prawnej dotyczącej nieruchomości Ustalanie założeń...
Masło SHEA nierafinowane HURT Jesteśmy importerem nierafinowanego Masła SHEA z Afryki Zachodniej. Zajmujemy się tylko sprzedażą hurtową. Surowiec w...
Sprzedam przemysłową nieruchomość w Mławie Nieruchomość o łącznej pow. 3,3244 ha na którą składa się siedem działek. Położona w obrębie geodezyjnym Miasto Mława....
Nadzór inwestycji budowlanych Świadczymy usługi związane z nadzorem inwestycji budowlanych obiektów kubaturowych i drogowych na terenie całej Polski...
szukam INWESTORA branżowego - wdrożenie energooszczędnej technologi ogrzewania Posiadamy zupełnie nową technologię. Piec wodny jest najbardziej zaawansowanym, energooszczędnym urządzeniem grzewczym...
Ekspertyzy budowlane Przeprowadzamy oceny/audyty jakościowe wykonawstwa budowlanego: - ekspertyzy - opinie techniczne - inwentaryzacje...

Biuletyn surowce-naturalne.pl

Bądź na bieżąco!

Subskrybuje zawartość

Partnerzy