Sztuka rekultywacji – rekultywacja przez sztukę

Rekultywacja najczęściej definiowana jest jako przywracanie wartości użytkowych i przyrodniczych terenom zdewastowanym i zdegradowanym przez działalność człowieka. Nacisk na wartości użytkowe, a w drugiej kolejności i stosunkowo od niedawna (od drugiej połowy XX wieku) wartości przyrodnicze, sprawia, że w większości przypadków rekultywację terenów po odkrywkach przeprowadza się w kierunku rolnym lub leśnym. Ostatnio jednak coraz częściej poszukuje się nowych funkcji dla terenów pokopalnianych – tworząc parki rekreacyjno-edukacyjne. Proces rekultywacji może jednak przekształcić się w proces artystyczny, a teren pokopalniany w przestrzeń sztuki.

 

Smithson Robert, Land Art
Robert Smithson, Broken Circle/ Spiral Hill, stan współczesny; źródło: www.e-flux.com

Po raz pierwszy na kopalnię jako obiekt o potencjale przestrzeni artystycznej spojrzał Robert Smithson. W 1971 roku, kopalni piasku i żwiru firmy De Boer w Emmen w ramach projektu Sonsbeek buiten de perken powstały dwa obiekty zatytułowane: Broken Circle/ Spiral Hill. Są to twa elementy wzajemnie się dopełniające w krajobrazie – usypane z ziemi wzgórze na które można wejść ukształtowaną spiralnie ścieżką stanowi naturalny punkt obserwacyjny dla wyłaniającego się z tafli jeziora betonowego obiektu w formie niepełnego koła. W centrum okręgu znajduje się naturalny głaz. Dla artysty integralną częścią obiektu było nieukończone przez artystę nagranie video Breaking Ground: Broken Cilrcle/Spirall Hill, będące nie tylko rejestracją tworzenia dzieła, ale w zamierzeniu nawiązujące do megalitycznych rzeźb, geologicznej przeszłości miejsca, procesu wydobycia i katastroficznych powodzi – obiekty miały stanowić mikrokosmos, odzwierciedlający tragiczną powódź która miała miejsce na Zelandii w 1953 roku.

 

Budowa obiektu artystycznego w tak nietypowym miejscu wynikała z koncepcji autora. Wystawa w ramach której powstało dzieło miała być zaprojektowana na kształt ogrodu. Lecz ogrody, które z założenia mają stanowić mikrokosmos natury, są tworami sztucznymi i brak im związku z rzeczywistością społeczną. Rozciągając wystawę na obszar całego kraju, wiążąc dzieło z gospodarczą historią Duńczyków, którzy od wieków musieli uwzględniać siły natury by zachować i rozwijać swój kraj, artysta chciał zaakcentować niezależność sztuki, jej główną wartość jaką jest tworzenie relacji – a nie obiektów możliwych do sprzedania.

Robert Smithson, Broken Circle
Robert Smithson, Broken Circle/ Spiral Hill, w 2001 roku, koło zostało zalane wodą; w tle widoczne prace wydobywcze; źródło: spiral-jetty.blogspot.com

Umieszczając obiekt w funkcjonującej kopalni artysta podkreślał jego związek z pracą, a jednocześnie skazywał go na przyszłe zmiany i unicestwienie – podnoszący się poziom zbiornika, z którego do dziś wydobywany jest materiał, sukcesja roślin na wzgórzu usypanym z ziemi. Mimo że obiekt nie został objęty opieką Muzeum Kröller-Müller organizującego wystawę Sonsbeek…, w Emmen powstało prywatne muzeum, w którym można oglądać zdjęcia z okresu budowy dzieła, oraz obiekty związane z jego powstaniem, m.in. zabytkową koparką i tablicę zachowaną z czasów Smithsona informującą o powstającym obiekcie Land Art’u, itp. Warto zaznaczyć, że właściciele dbają, by dzieło jednak nie uległo unicestwieniu. Koło wciąż jest na powierzchni, a wzgórze porośnięte jest równo przyciętym bukszpanem. Tak jak chciał artysta, ilustruje koncepcję sztuki jako nieustannego rozwoju – żyje bowiem własnym życiem, podlegając przemianom, podobnie jak otaczające je środowisko.  

 

Koncepcja na gruncie której powstał projekt Broken Circle/Spirall Hill wyrastała z pierwszej fazy rozwoju koncepcji Land Art  – sztuki ziemi wychodzącej poza galerie i poza przestrzeń intencjonalnie kreowaną przez człowieka (parki, ogrody, przestrzeń miejska) i uzupełniającą krajobraz, dorównująca skalą tworom natury i często podlegająca, jak one, naturalnym przekształceniom i degradacji. To właśnie wyłączenie z determinującego kontekstu otoczenia pozwala im zaistnieć jako samodzielnym bytom, a nie przedmiotom interpretacji, czy towarom; umożliwia to widzowi wejście w relację z dziełem w miejsce biernej kontemplacji implikowanej przez zdefiniowaną przestrzeń muzealno-galeryjną. 

Eco Art; Lough Boora
Marianne Jorgensen, Happiness; źródło: www.sculptureintheparklands.com

 

Od lat 70., kształtował się również ruch sztuki ekologicznejEcological Art (Eco Art), znacznie bardziej ukierunkowany społecznie i politycznie. Prace, również sytuowane są często w otwartej przestrzeni, ale ich celem jest zwrócenie uwagi na negatywne skutki działalności człowieka i wskazanie na możliwość zmian. Granica przebiegająca między Land Art a Ecological Art nie jest jasno wytyczona.

 

Projekt bliższy nurtom sztuki ekologicznej przeprowadzony był w Irlandii w miejscu po rozległej kopalni torfu. Lough Boora Parklands to obszar o powierzchni 40 ha, położony na podmokłych terenach zlikwidowanego zakładu produkcji torfów. W początkowej fazie projektu teren ten był niemal całkowicie płaski i pozbawiony roślinności na skutek prowadzonej eksploatacji. W 2002 roku po raz pierwszy odbyło się tu sympozjum, w którym wzięli udział artyści zarówno z Irlandii jak i z innych krajów. Powstało osiem obiektów powiązanych ideowo z tym miejscem, artyści wykorzystali do ich tworzenia elementy wyposażenia oraz przedmioty znalezione na ternie dawnej kopalni, m.in. dawna kolejka stanowi element instalacji Sky-train, wywrotka została wkomponowana w Tippler Bridge (mostek –altanę autorstwa Kevina O’Dwyer’a), jako elementy prac artystycznych zostały potraktowane fragmenty szyn, mechanizmy maszyn produkcyjnych, czy wagoniki.

Sky train, Lough Boora; Ecological Art
Mike Bulfin, Sky Train; źródło: www.sculptureintheparklands.com

Każdego roku w parku powstają nowe rzeźby tworzone przez zapraszanych artystów. Stopniowo na teren dawnego wyrobiska wkracza roślinność czyniąc powstałe rzeźby integralnym elementem krajobrazu. Projekt wpisuje się nie tylko w otoczenie przyrodnicze, ale także uwzględnia otoczenie społeczne – koncepcja zagospodarowania terenów pokopalnianych powstała przy współpracy lokalnych władz, krajowego przedsiębiorstwa zajmującego się eksploatacją torfu Bord na Móna oraz byłych pracowników torfowiska. Obecnie park pełni funkcje obiektu turystycznego z otwartą galerią rzeźby, przestrzeni rekreacyjnej, ale także elementu przypominającego dawny charakter tego miejsca. Dla byłych pracowników kopalni stanowi on sentymentalną pamiątkę, jest też widomym znakiem lokalnej tożsamości kształtowanej wokół wydobycia torfu, co podkreślają powstałe w parku instalacje nawiązujące zarówno do przemysłowych technik eksploatacji, jak i do tradycyjnego kopania torfowych „cegiełek”.

Boora Pyramid; site-specific object, Lough Boora
Eileen MacDonagh, Boora-Pyramid; źródło: www.sculptureintheparklands.com

Dzieła są związane z otoczeniem, tak koncepcyjnie, jak i fizycznie; z czasem coraz bardziej w nie „wrastając” symbolizują nierozerwalną relację między człowiekiem a otaczającym go krajobrazem, zarówno na poziomie kulturowym jak i codziennej aktywności. Projekt jest również sposobem na zbudowanie mostu między dawnymi pracownikami a młodzieżą, która w altanach i w otoczeniu rzeźb ma możliwość aktywnego spędzenia czasu i obcowania ze sztuką, po którą nie trzeba jeździć do stolicy.

 

Obiektem uwzględniającym zarówno wymiar natury jak i człowieka jest realizacja projektu Mars Jarosława Kozakiewicza. Projekt jest elementem szerszej koncepcji architektoniczno – rzeźbiarskiej, osnutej wokół zagadnienia związku człowieka z kosmosem zatytułowanej Pejzaże oraz będącego wstępem do niej, projektu Humanistyczny Model Układu Słonecznego.

Wychodząc od renesansowych koncepcji humanistycznej teorii Układu Słonecznego artysta stworzył model w którym otwory ludzkiego ciała są przypisane poszczególnym planetom (w tym mitycznej Planecie X), a następnie rzutowane na mapę Europy z zachowaniem proporcji odległości między orbitami poszczególnych ciał oraz stosunku wielkość między planetami (w skali 1 : 400 000).

Projekt Mars; Jarosław Kozakiewicz; Land Art
Jarosław Kozakiewicz, Pejzaże: Mars (1998); źródło: www.kozakiewicz.art.pl

Na lokalizację poszczególnych otworów, odwzorowanych w monumentalnych konstrukcjach, wpływ miała także symbolika miast Europy, na przykład Atenom przyporządkowany był pępek, a Ziemia, odpowiadająca lewej dziurce nosa, Fromborkowi, gdyż tam powstał traktat Kopernika). Koncepcja została opracowana w 1998 roku i była prezentowana w galeriach, w postaci makiet. Jednak w 2003 roku jeden z projektów koncepcji Pejzaże wygrał konkurs na zagospodarowanie terenów pokopalnianych w Boxbergu. Mars, symbolizowany przez lewe ucho, został usypany na terenie dawnej odkrywki węgla brunatnego z 130 000 m3 ziemi. Kształtem dopasowany jest do zastanego otoczenia. Rozmiar realizacji – 350 m długości i 250 m szerokości sprawia, że nawet z najwyższego punktu nie jest ona widoczna w całości. Bryła w pełni widoczna jest dopiero  z perspektywy „lotu ptaka”. Widz funkcjonuje zatem w obrębie obiektu o formie gigantycznej małżowiny usznej, korzystając z jego rekreacyjnych walorów – możliwości spacerów i wypoczynku, uczestnictwa w kameralnych koncertach czy przedstawieniach teatralnych, na których potrzeby powstał amfiteatr mogący pomieścić 270 osób, ale nie może w pełni poznać jego wymiarów i kształtów. Zaburzenie tradycyjnej relacji między widzem a obiektem sztuki i wprowadzenie elementu niepewności  zachęca do refleksji nad ideą dzieła i jego relacji z otaczającym krajobrazem.

Projekt Mars; Boxberg
Jarosław Kozakiewicz, Projekt Mars w realizacji; źródło: www.kozakiewicz.art.pl

Projekt został ukończony w 2007 roku, monumentalne ucho, podobnie jak jego otoczenie podlega rytmom przyrody i spełnia swoją funkcję użytkową. Finansowanie pochodziło ze środków zgromadzonych przez gminę Boxberg, która posiadanie obiektu artystycznego o unikalnym charakterze potraktowała jako priorytet, będący elementem rozwoju. Boxberg położony jest na Pojezierzu Łużyckim, które od kilku lat doświadcza odpływu ludności. Niekonwencjonalna rekultywacja ma być sposobem na przyciągnięcie turystów i ożywienie regionu.

 

W Polsce projektem próbującym przywrócić do życia teren pokopalniany były warsztaty Grand Kanion Sztuki. Kraj - obraz Kopalni, które odbyły się w 2006 roku na terenie kopalni węgla brunatnego Bełchatów. W czasie warsztatów teren dawnej kopalni stał się przestrzenią działań artystycznych - bowiem „kosmiczny krajobraz”, jego plastyczne pofałdowanie i industrialne otoczenie, stały się inspiracją dla młodych artystów, paradoksalnie pozwalając wyrazić więcej niż bujna natura.

Grand Kanion Sztuki, Bełchatów
Grupa ŁUHUU!, Performance "Bo do snu trzeba iść bardzo czysto";  taras widokowy w Kleszczowie, Warsztaty Grand Kanion Sztuki. Kraj - obraz Kopalni, 2006; źródło: luhuu.pl

Odrealniona i zdenaturyzowana sceneria stała się częścią performence’ów, elementem składowym instalacji i rzeźb. Plener, w którym udział wzięli studenci Akademii Sztuk Pięknych z Wrocławia, Łodzi, Krakowa, Zielonej Góry, Cieszyna oraz architektury krajobrazu z warszawskiej SGGW, miał być odpowiedzią na pytania postawione przez inicjatorki - Karinę Marusińską i Aleksandrę Idziak – architekta krajobrazu i magistra sztuki: „Czy sztuka i architektura krajobrazu nie mogą być kontrowersyjnymi pojęciami składowymi rekultywacji?” oraz „Czy teren ten nie mógłby funkcjonować jako pierwsza w Polsce otwarta galeria dla młodych artystów, którzy w kopalni widzą niezliczone ilości inspiracji?”. Dla autorek projektu, pochodzących z Bełchatowa, równie istotny był społeczny wymiar tego miejsca. Powstanie kopalni doprowadziło do wysiedlenia kilku wsi, a z drugiej strony przyciągnęło do powstałego przy kopalni miasta ludzi z całej Polski. Kopalnia jest ośrodkiem tożsamości i codzienności tej lokalnej społeczności.

Ogród humaniczny; Sztyka krajobrazu
D. Sobolewska, P. Stefani, Ogród humaniczny i auutorzy; źródło:www.ppwb.org.pl

Dlatego też zagospodarowanie surowej przestrzeni po już wybranym złożu było nie tylko wyzwaniem artystycznym, ale także formą promocji kopalni i próbą wskazania alternatywnej strategii rozwoju tych terenów, obecnie mających postać gigantycznej pustyni. Choć kilkudniowy plener okazał się niezwykle owocny – w jego wyniku powstała praca dyplomowa, obrazy, filmy, instalacje, happeninigi, offowa produkcja filmowa, a także wystawa w Centrum Sztuki Współczesnej - wydarzenie miało charakter czasowej formy zagospodarowania wyrobiska. Docelowo bowiem, po całkowitym zakończeniu eksploatacji, na terenie kopalni planowana jest rekultywacja w kierunku wodnym, zgodnie z wymogami prawa górniczego by teren po eksploatacji przywrócić naturze.  

Niezwykle ważny jest przychylny stosunek kierownictwa kopalni do tego typu projektów, co jest pozytywną zmianą w stosunku do poprzednich dziesięcioleci. Zarząd KWK Bełchatów był współgospodarzem warsztatów i zdaje sobie sprawę z wpływu jaki na otoczenie wywierają prace oraz  z ich potencjału. Warto tu przytoczyć wypowiedź cytowaną w relacji z pleneru w Przeglądzie Technicznym: „…dzisiaj i w bełchatowskiej kopalni mówi się już inaczej - usypujemy ziemię w bezkształtną hałdę, bo nikt nam nie powiedział, jak zrobić to w inny, artystyczny sposób. A przecież koparka równie dobrze może pojechać w lewo, jak i w prawo, stając się narzędziem sztuki.” Rola estetyki i traktowania krajobrazu jako materii artystycznej odniosła w tym przypadku sukces. 

 

Jean Paul Ganem; rekultywacja Sao Paulo; Eco Art
Jean Paul Ganem, rekultywacja terenu po przesiedlonej faveli w Sao Paulo: Projekt Sao Paulo Pirituba Aldeinha Raposo Tavares; źródło: www.jpganem.com

Kulturotwórczy potencjał zabiegów rekultywacyjnych, dostrzeżono także w kopalni Rozbark w Bytomiu. Jean Paul Ganem, znany artysta nurtu sztuki krajobrazu, zafascynowany urokiem miejsca, planował przekształcić tę powierzchnię w ogród i połączyć go fizycznie z miastem przez zaprojektowanie odpowiedniej architektury. Specyfika realizacji artysty polega na tym, że nie przychodzi do wybranej przestrzeni z gotowym projektem, ale wybiera interesującą go przestrzeń i wspólnie z ludźmi w niej przebywającymi stara się go przekształcić. Realizacja ta nie doszła dotąd do skutku, choć miała szansę być jedynym tego rodzaju obiektem w Polsce.

 

Człowiek prowadząc działalność nieustannie przekształca środowisko. Skala owych przekształceń najbardziej widoczna jest na obszarach przemysłowych i kopalnianych. Prawo nakłada obowiązek przywrócenia terenów pokopalnianych naturze, aby w ten sposób zniwelować rozmiar zmian antropogenicznych i aby mogły one ponownie służyć człowiekowi. Warto jednak pamiętać, że teren raz przekształcony nie da się przywrócić do stanu „naturalnego”. Natura ulega bowiem nieustannym przekształceniom, niemożliwe jest zatem zamknięcie jej w tymczasowym status quo i przywróceniu go po zakończonej eksploatacji. Zmiana warunków ekologicznych, wodnych, glebowych wyciśnie na nim piętno. Nawet jeśli na kopalnianych wyrobiskach nastąpi naturalna sukcesja, zazwyczaj pojawią się inne gatunki roślin, inne gatunki zwierząt, gleba musi być nawożona aby zapewnić urodzajność. Przeprowadzając rekultywację zapomina się często, że wartość danego obiektu to także wartość kulturowa i właśnie ten walor może przewyższać popularne zagospodarowanie w kierunku rolnym czy leśnym, wzbogacając nieruchomość o wartość dodaną. Taka perspektywa od lat powszechna na Zachodzie. Artyści rekultywują tereny poprzemysłowe,  wysypiska śmieci, kopalnie, a owe miejsca zyskują nowe życie przynosząc zyski jako przestrzenie służące społeczności i rozwijające sektor turystyki i usług w okolicy. Spojrzenie na wyrobisko jako na potencjalną przestrzeń kreatywną, przez swą wyjątkowość paradoksalnie bardziej interesującą, może  być inwestycją. Oczywiście inwestycja w sztukę, jest długoterminowa, ale zyski z niej przewyższają jej wartość materialną.

 

Ilona Szymańska

21-01-2013

 

 

[1]  Irena Fober, Odkrywka, „Przegląd Techniczny”, nr 16, 2006

[2]  Dorota Głazek, Sztuka ziemi dzisiaj, „Kultura współczesna”, nr 1/67, 2011

[3]  Iwona Hałgas, Grand Kanion Bełchatów, „Pracodawca” nr 9/129, 2008  

[4]  Krzysztof Herman, Od Sztuki Ziemi do Sztuki Ekologicznej. Myśli na temat klasyfikacji terminologicznej, w: Sztuka krajobrazu w XXI wieku, red. Jan Rylke,  Sztuka ogrodu Sztuka Krajobrazu, Warszawa 2011

[5] Aleksandra Idziak, Krzysztof Herman, Między Kopalnią a krajobrazem. Transformacje sztuki krajobrazu. Instalacje, rzeźba, performance jako formy rekultywacji krajobrazów postindustrialnych, „Zarządzanie Krajobrazem Kulturowym. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 10, 2008,

[6]  Lidia Klein, Projekt Mars, opis projektu, kozakiewicz.art.pl,

[7]  Beata Łazarz,  Sztuka lekiem na dewastację, www.cte.org.pl,  

[8]  Tomasz Malkowski, Jean Paul Ganem: Zamienię Rozbark w rajski ogród, katowice.gazeta.pl, 19.03.2010

[9] Artystyczna wizja kopalni, „Węgiel Brunatny”, nr 2, 2006,

[10] Robert Smithson: Art in Continual Movement, red. Ingrid Commandeur and Trudy van Riemsdijk-Zandee Alauda Publications 2012,

sculptureintheparklands.com, strona domowa Lough Boora Parklands

kozakiewicz.art.pl, strona domowa artysty Jarosława Kozakiewicza,

robertsmithson.com, strona poświęcona dorobkowi Roberta Smithsona 

bytom.pl

wikipedia.pl

Poleć znajomemu

Ogłoszenia promowane

Sprzedam czarnoziem, humus z Zakładu Górniczego w m. Gryźliny woj. warmińsko-mazurskie Zakład zajmuje się wydobyciem, mieszaniem oraz sprzedażą kruszyw naturalnych głównie piasków nasypowych oraz mieszanek...
Sprzedam Kamień różnej wielkości z Zakładu Górniczego w m. Gryźliny woj. warmińsko-mazurskie Zakład zajmuje się wydobyciem, mieszaniem oraz sprzedażą kruszyw naturalnych głównie piasków nasypowych oraz mieszanek...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa PYSZNOGŁÓWKA Herbata ziołowa PYSZNOGŁÓWKA - Bergamotka Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej uprawy....
Sprzedam Kruszywo o uziarnieniu 0/4 ze ściany z Zakładu Górniczego w m. Gryźliny woj. warmińsko-mazurskie Zakład zajmuje się wydobyciem, mieszaniem oraz sprzedażą kruszyw naturalnych głównie piasków nasypowych oraz mieszanek...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa KACURA Herbata ziołowa KACURA. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej uprawy. Składa się z...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa WĄKROTKA Herbata ziołowa WĄKROTKA - Gotu kola (wąkrotka azjatycka). Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej,...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa ŚPIOCH Herbata ziołowa ŚPIOCH. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej uprawy. Składa się z...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa POBUDZICHA Herbata ziołowa POBUDZICHA. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej uprawy. Składa się z...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa PACZULEK Herbata ziołowa PACZULEK. W sielskim krajobrazie Mazur ludzie od wieków radzili sobie z problemami i niedogodnościami w...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa CHUĆKOGÓJ Herbata ziołowa CHUĆKOGÓJ inaczej Żywokost lekarski. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej...
Surowce Zielarskie Herbata Ziołowa - ANIELSKIE ZIELE Herbata ziołowa ANIELSKIE ZIELE zwane inaczej Arcydzięgiel litwor. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z...
Surowce Zielarskie - Herbata Ziołowa MACANKA Herbata ziołowa MACANKA. Linia Herbat Pogodynka na dobre samopoczucie z własnej, naturalnej uprawy. Składa się z...
Sprzedam kruszywo Gryźliny, Olsztynek Szanowni Państwo informujemy o otwartym Zakładzie Górniczym w miejscowości Gryźliny, gm. Stawiguda na terenie woj....
OBSŁUGA KOPALŃ SUROWCÓW Nasze usługi obejmują: Pozyskiwanie nieruchomości na cele wydobywcze Gospodarka złożami surowców naturalnych...
Kupię kopalnię pospółki Poszukuję złoża pospółki pod Warszawą. Preferowany punkt piaskowy 80%. Nadkład do 3 m. Preferowan dobra lokalizacja w...
Systemy oczyszczania wody Mamy przyjemność zaprezentować Państwu technologię i możliwości firmy CONSPAN®, która posiada opatentowaną najnowszą...
Regulacje stanów prawnych i administracyjnych nieruchomości Kompletowanie dokumentacji geodezyjnej i prawnej Opracowywanie i ustalanie założeń inwestycyjnych Opracowywanie...
teren pod inwestycje po rekultywacji przy drodze S7 Teren „Nowa Wieś” położony jest na północnym skraju Pojezierza Iławskiego, około 4 km od Pasłęka (woj. warmińsko-...
Dozór Górniczy Oferujemy usługi kompleksowego prowadzenia eksploatacji kopalni odkrywkowych kopalin pospolitych na ternie Polski...
ZŁOŻE PIASKU KUPIĘ Poszukuję złoża grubszego piasku o minimalnej powierzchni 10 ha zlokalizowane na obszarze województwa Mazowieckiego,...
Rekultywacje wyrobisk pogórniczych Kompletowanie dokumentacji geologicznej, geodezyjnej i prawnej dotyczącej nieruchomości Ustalanie założeń...
Złoże piaskowca sprzedam Złoże Jankowice 6 położone jest w województwie mazowieckim, w odległości około 3,3 km od Szydłowca i około 3 km od...
Masło SHEA nierafinowane HURT Jesteśmy importerem nierafinowanego Masła SHEA z Afryki Zachodniej. Zajmujemy się tylko sprzedażą hurtową. Surowiec w...
Sprzedam przemysłową nieruchomość w Mławie Nieruchomość o łącznej pow. 3,3244 ha na którą składa się siedem działek. Położona w obrębie geodezyjnym Miasto Mława....
Nadzór inwestycji budowlanych Świadczymy usługi związane z nadzorem inwestycji budowlanych obiektów kubaturowych i drogowych na terenie całej Polski...
szukam INWESTORA branżowego - wdrożenie energooszczędnej technologi ogrzewania Posiadamy zupełnie nową technologię. Piec wodny jest najbardziej zaawansowanym, energooszczędnym urządzeniem grzewczym...
Ekspertyzy budowlane Przeprowadzamy oceny/audyty jakościowe wykonawstwa budowlanego: - ekspertyzy - opinie techniczne - inwentaryzacje...

Biuletyn surowce-naturalne.pl

Bądź na bieżąco!

Subskrybuje zawartość

Partnerzy